Nhãn 'esports' dán lên cosplay: khi dòng tin game tự làm mờ ranh giới của chính mình

Trong danh mục tin esports của một trang tin game tiếng Việt, nằm cạnh bài viết về án phạt có thể giáng xuống một tuyển thủ PUBG và diễn biến tại PUBG Asia Stars, là một bài giới thiệu bộ ảnh cosplay nhân vật Shimakaze của tựa game Azur Lane. Cosplayer Thiết Thủ Khiếu Thú được mô tả là “tái hiện sinh động”, “gần với nguyên bản trong game”, với bộ trang phục thủy thủ và đôi tai thỏ vốn là dấu hiệu nhận diện của nhân vật. Không có tỷ số, không có đội hình, không có vòng đấu; chỉ có một bộ ảnh và những lời khen. Vậy mà nó nằm chung một luồng với những trận đấu chuyên nghiệp, dưới cùng một cái nhãn: esports. Tôi đã nhìn thấy những vết nứt kiểu này nhiều lần. Khi Schalke trống trơn, tôi mới nghe rõ tiếng nứt của cả một hệ thống. Lần này, tiếng nứt đến từ một chỗ ít ai để ý: khâu gắn thẻ nội dung. Một lỗi nhỏ, vô hình, nhưng nằm ở đúng nơi mà mọi phép đếm về sau phải đi qua. Azur Lane là một tựa game gacha trên di động, phát triển bởi Manjuu và Yongshi. Nó không có hệ thống giải đấu nhượng quyền, không có vòng loại khu vực, không có cơ chế cân bằng tướng theo từng bản cập nhật như những tựa game đối kháng đang thống trị esports chuyên nghiệp. Chu kỳ nội dung của nó được điều khiển bởi lịch ra mắt nhân vật và trang phục, chứ không phải bởi những bản vá làm thay đổi thứ tự sức mạnh. Nói cách khác, thứ mà bài viết kia đưa tin không thuộc về esports. Nó thuộc về một vũ trụ khác: vũ trụ của nội dung người hâm mộ, nơi các nhân vật được yêu mến vì thiết kế chứ không vì chỉ số. Ở đó, thước đo thành công là mức độ nhận diện và thiện cảm, không phải tỷ lệ thắng. Để thấy rõ khoảng cách, hãy đặt cạnh nhau hai loại sân chơi. Một bên là những giải đấu có hệ thống thăng hạng, có lịch thi đấu kéo dài nhiều tháng, có đội ngũ huấn luyện và phân tích đối thủ. Một bên là một bộ ảnh do một cá nhân thực hiện trong vài ngày. Cả hai đều cần nỗ lực, đều có khán giả, đều đáng được tôn trọng. Nhưng chỉ một trong hai là thể thao. Việc gộp chúng vào một rổ khiến cho việc đo lường ngành trở nên vô nghĩa, bởi ta không còn biết mình đang đếm cái gì. Điều đáng bàn không phải là việc một bộ ảnh cosplay được đăng tải. Việc đó hoàn toàn bình thường, và bản thân nó có giá trị riêng. Điều đáng bàn là nó được phân loại sai, và sự phân loại sai ấy, nếu lặp lại đủ lâu, sẽ để lại hậu quả thật. Khi tôi còn làm trợ lý biên tập cho một kênh bình luận World Cup, một con số sai lệch mười một phần trăm đã đủ khiến cả một bản tin lệch hướng. Tôi đếm lại băng hình, phát hiện ra lỗi, và viết một bản ghi nhớ dài ba trang. Bản tin vẫn lên sóng trước khi tôi kịp sửa. Từ hôm đó, tôi không bao giờ tin một con số chưa được kiểm chứng. Lỗi gắn thẻ cũng giống như vậy, chỉ là ở quy mô lớn hơn. Nếu một bài cosplay không liên quan đến thi đấu được xếp vào mục esports, thì phép đếm “khối lượng nội dung esports” của một trang tin trở nên sai. Các chỉ số về dòng chảy chủ đề, về mức độ chú ý của khán giả, về tốc độ tăng trưởng của ngành đều bị pha loãng bởi những nội dung không thuộc về cuộc chơi. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các bản tin của tôi, những sai lệch nhỏ kiểu này thường không gây hậu quả trong một ngày, nhưng tích tụ qua nhiều mùa giải thì chúng định hình lại cả một góc nhìn. Người đọc đọc xong một bài như thế có thể thấy vui, nhưng nhà phân tích đọc xong lại tưởng mình vừa chứng kiến một sự kiện thể thao. Đoạn phim mất đi luôn chứa điều mà ai đó không muốn ta biết. Ở đây, thứ bị mất không phải là một đoạn phim, mà là một ranh giới. Ranh giới giữa một trò chơi có hệ thống thi đấu chuyên nghiệp và một trò chơi lấy nhân vật làm trung tâm kiếm tiền đã bị xóa bỏ trong khâu biên tập, để rồi người hâm mộ không còn cách nào phân biệt cái gì mới thật sự là “thể thao”. Nền kinh tế nội dung người hâm mộ vận hành theo chuỗi giá trị riêng của nó. Nhà phát triển thiết kế nhân vật và trang phục; cosplayer thể hiện lại hình ảnh đó bằng sức lao động của mình; cộng đồng người hâm mộ tiếp nhận và lan truyền. Bánh đà quay đều, và nó hoạt động rất hiệu quả. Shimakaze là một minh chứng cho điều đó, với thiết kế dễ nhận diện và khả năng khoác lên mình nhiều bộ trang phục khác nhau. Nhưng cái bánh đà này quay ở một sân chơi khác với giải đấu. Nó sống bằng thiện cảm, bằng thị giác, bằng những lần xuất hiện đúng lúc gắn với một sự kiện trong game. Nó không sống bằng kết quả. Và một nền kinh tế sống bằng thiện cảm thì không thể đo bằng cùng một cây thước với một nền kinh tế sống bằng thắng thua. Vậy thì tại sao nó lại nằm trong luồng tin esports? Có một lời giải thích đơn giản và một lời giải thích phức tạp. Lời giải thích đơn giản là lỗi của thuật toán gắn thẻ: nội dung có chữ “game”, có ảnh nhân vật, có liên kết cạnh những bài về PUBG, thế là tự động hoặc bán tự động bị đẩy vào đúng ngăn. Lời giải thích phức tạp hơn liên quan đến động cơ của chính trang tin. Một cơ quan truyền thông muốn tối đa hóa lượng truy cập sẽ chấp nhận trộn nhiều loại nội dung khác nhau dưới một cái nhãn rộng rãi. Nhãn “esports” nghe có vẻ nghiêm túc và thu hút hơn nhãn “gaming” hay “cosplay”. Và thế là bộ ảnh kia được khoác thêm một tầng nghĩa mà nó không có. Đây là chỗ tôi muốn nói ngược lại một chút. Phản ứng dễ thấy nhất là đổ lỗi cho thuật toán. Nhưng thuật toán chỉ làm theo những gì con người thiết lập. Nếu một tòa soạn thật sự coi trọng ranh giới giữa thi đấu và văn hóa người hâm mộ, họ có thể tạo ra một chuyên mục riêng, một bộ quy tắc gắn thẻ riêng, một người chịu trách nhiệm phân loại. Việc không làm những điều đó không phải là một tai nạn; nó là một lựa chọn, có thể là lựa chọn ngầm, nhưng vẫn là lựa chọn. Trang tin chọn sự tiện lợi của dòng truy cập thay vì sự rõ ràng của dòng thông tin. Và trong ngành truyền thông, sự rõ ràng vốn luôn là thứ bị đánh đổi đầu tiên khi người ta cần doanh thu. Nói như thế không có nghĩa là cosplay hay nội dung người hâm mộ kém giá trị. Tôi viết phim tài liệu để trả lời câu hỏi, không phải để xác nhận câu trả lời. Và câu hỏi đúng ở đây là: giá trị của nội dung người hâm mộ nằm ở đâu? Nó nằm ở sức sống của một cộng đồng, ở khả năng kéo người chơi mới đến với trò chơi, ở việc duy trì một vũ trụ nhân vật qua nhiều năm. Azur Lane đã tồn tại và phát triển được nhờ đúng cái bánh đà ấy. Nhưng gọi bánh đà ấy là esports là đặt sai tên cho một thứ vốn đã có tên riêng. Một cái tên đúng không làm giảm giá trị của nó; ngược lại, nó bảo vệ giá trị đó khỏi những kỳ vọng sai lệch. Có một tín hiệu phụ đáng chú ý. Ở khối liên kết bên cạnh bài cosplay, xuất hiện những tiêu đề về PUBG Asia Stars và về một tuyển thủ PUBG có thể đối mặt với án phạt, trong một tranh chấp liên quan đến nhà phát hành KRAFTON. Đó mới là nội dung esports đích thực của trang tin. Việc hai loại nội dung hoàn toàn khác nhau cùng nằm trên một trang là điều bình thường với một cơ quan truyền thông đa tựa game. Điều không bình thường là cả hai cùng bị đẩy vào một khuôn phân tích, khiến người đọc khó phân biệt đâu là đấu trường, đâu là sàn diễn. Tranh chấp quanh tuyển thủ kia là một câu chuyện về luật lệ và quản trị, xứng đáng được theo dõi riêng; bộ ảnh cosplay là một câu chuyện về thẩm mỹ và cộng đồng, cũng xứng đáng được nhìn nhận riêng. Trộn lẫn chúng là lấy đi của mỗi bên cái khung tham chiếu của nó. Tôi đã nhiều lần tự hỏi vì sao mình lại khó chịu với những chuyện nhỏ như thế. Câu trả lời, có lẽ, đến từ cách tôi được dạy nghề. Trong phim tài liệu thể thao, mỗi con số phải có nguồn gốc, mỗi hình ảnh phải có bối cảnh, mỗi khẳng định phải đứng vững khi đối chiếu với bảng số. Khi tôi dựng tập phim về hành trình của tuyển Đức ở một giải đấu lớn trên sân nhà, tôi từng chỉ ra rằng đội tuyển thắng rất ít trong những trận bị đối thủ pressing mạnh. Đoạn cảnh báo ấy bị cắt khỏi kịch bản vì sợ thiếu lạc quan, và rồi đội tuyển bị loại đúng theo cách tôi lo ngại. Tôi hối hận vì đã không kiên quyết giữ lại luận điểm có dữ liệu nền rõ ràng. Bài học ấy dạy tôi rằng sự mơ hồ trong phân loại, cũng như sự mơ hồ trong số liệu, đều có giá của nó. Cái giá ấy thường không đến ngay, mà đến vào lúc người ta cần sự thật nhất. Với thể thao truyền thống, ranh giới giữa bộ môn này và bộ môn khác được giữ khá nghiêm. Không ai gọi một buổi biểu diễn thể dục nghệ thuật là một trận bóng đá, dù cả hai đều đẹp và đều cần nỗ lực. Esports đang thiếu sự nghiêm khắc tương tự. Khi mà một tựa game giải đố, một bộ ảnh cosplay, và một trận đấu chuyên nghiệp có thể nằm chung một ngăn, thì cái ngăn ấy không còn nói lên điều gì nữa. Nó chỉ còn là một từ khóa dùng để bán quảng cáo. Đây mới là điểm tôi muốn giữ lại sau cùng. Vấn đề của ngành truyền thông game không phải là thiếu nội dung. Nó thừa nội dung. Vấn đề là thiếu những người ngồi sửa lại nhãn, lọc lại tiêu đề, và dám nói rằng một thứ không thuộc về nơi nó đang đứng. Dữ liệu của một ngành chỉ đáng tin khi người ta biết nó được đếm như thế nào. Với thể thao điện tử, công việc ấy không hào nhoáng, nhưng nó là nền móng. Không có nó, người hâm mộ vẫn vỗ tay, vẫn chia sẻ, vẫn đốt lên ngọn lửa của riêng mình. Chỉ có điều, ngọn lửa ấy không cho ta biết đâu là thi đấu và đâu là trình diễn — cho đến khi một thất bại thật sự lộ ra, và không ai còn nhớ nó bắt đầu từ lúc nào.