Stefano Domenicali tại New York: khi Formula 1 tự viết lại hồ sơ của chính mình

New York, một tối thứ Năm cuối tháng Chín, giữa tuần lễ cấp cao của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc. Trên sân khấu giải Global Citizen Awards do Hội đồng Đại Tây Dương tổ chức, Keanu Reeves bước ra trao vinh danh cho Stefano Domenicali, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc điều hành Formula 1. Trong khán phòng tối hôm ấy có Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, Thủ tướng Úc Anthony Albanese và nữ diễn viên Cynthia Erivo. Đoạn phim chúc mừng chiếu trên màn hình lớn có Brad Pitt, tay vợt Jannik Sinner và Thân vương Albert II xứ Monaco. Tôi đọc phần trích dẫn của ban tổ chức ba lần. Cụm từ họ chọn là “sự lãnh đạo vượt ra ngoài đường đua”. Không một chặng đua nào được gọi tên. Không một vòng pit nào. Không một tranh chấp kỹ thuật nào. Trong nghề của tôi, một hồ sơ không tì vết luôn đáng ngờ hơn một hồ sơ nhem nhuốc. Hồ sơ chấn thương không biết nói dối — chỉ có người đọc nó biết cách giấu đi sự thật. Bản hồ sơ mà Formula 1 trình ra ở New York tối hôm ấy sạch sẽ đến mức tôi phải mở lại toàn bộ ghi chép của mình trong mười chín năm qua. MỘT GIẢI THƯỞNG, HAI THẾ GIỚI Hội đồng Đại Tây Dương là tổ chức nghiên cứu chính sách địa chính trị đặt tại Washington, thành lập năm 2026, chuyên về quan hệ xuyên Đại Tây Dương và an ninh quốc tế. Global Citizen Awards của họ không phải giải thưởng thể thao. Nó được trao cho những nhân vật mà ban tổ chức đánh giá là có tác động toàn cầu, và thường được tổ chức đúng vào tuần lễ các nguyên thủ quốc gia đổ về New York dự Đại hội đồng Liên Hợp Quốc. Đặt một lễ trao giải cạnh lịch trình của Liên Hợp Quốc là lựa chọn có chủ đích: nó kéo giải thưởng vào quỹ đạo của quyền lực chính trị. Stefano Domenicali không phải quan chức của FIA. Ông đứng đầu Formula One Management, bộ phận giữ bản quyền thương mại của môn thể thao này, hoạt động dưới mái Liberty Media. FIA làm luật, bắt lỗi, xử phạt. FOM bán bản quyền truyền hình, bán chặng đua, bán tên giải. Hai cơ thể khác nhau sống trong cùng một chiếc áo. Sự phân biệt ấy quan trọng, vì tấm vinh danh ở New York rơi trúng vào nửa thương mại, không phải nửa thể thao. Để hiểu vì sao một nhà điều hành bản quyền truyền hình lại đứng chung hàng với tổng thống và thủ tướng, cần nhìn lại quãng đường mười năm. Liberty Media hoàn tất thương vụ mua lại Formula 1 vào tháng 1 năm 2026, định giá doanh nghiệp khoảng 8 tỷ USD. Domenicali nhận ghế Tổng giám đốc điều hành từ ngày 1 tháng 1 năm 2026. Nằm giữa hai cột mốc ấy là Drive to Survive, loạt phim tài liệu ra mắt trên Netflix ngày 8 tháng 3 năm 2026, thứ đã thay đổi hoàn toàn chân dung khán giả của môn đua xe. Mùa giải 2026 có 24 chặng, con số cao nhất trong lịch sử giải. Las Vegas gia nhập lịch thi đấu từ tháng 11 năm 2026, đưa nước Mỹ lên ba chặng trong một mùa: Austin, Miami và Las Vegas. Đó là phần tôi có thể kiểm chứng bằng hợp đồng, bằng báo cáo thường niên, bằng lịch thi đấu công bố. Phần còn lại là chính trị, và chính trị thì không bao giờ tự khai. ĐỌC DANH SÁCH KHÁCH MỜI NHƯ ĐỌC MỘT BẢNG DỮ LIỆU Người mới vào nghề thường xem danh sách khách mời là trang trí. Tôi xem nó là dữ liệu. Danh sách khách mời cho biết ban tổ chức muốn người được trao thuộc về nhóm nào, và nhóm đó tự định nghĩa mình ra sao. Nhóm người được vinh danh cùng Domenicali tối hôm ấy gồm một tổng thống đương nhiệm, một thủ tướng đương nhiệm và một nữ diễn viên từng được đề cử Oscar. Đó là ba loại quyền lực khác nhau: quyền lực nhà nước, quyền lực chính phủ và quyền lực văn hóa đại chúng. Đặt người đứng đầu Formula 1 vào đúng nhóm ấy là một phát ngôn về đẳng cấp. Nó nói rằng môn thể thao này tự xếp mình vào tầng lớp định chế toàn cầu, chứ không phải tầng lớp giải trí thể thao. Dữ liệu không có giới tính. Chỉ có người đọc dữ liệu mới mang thành kiến. Tôi nhìn danh sách ấy và thấy một điều mà ban tổ chức có lẽ không muốn ai để ý: không một đại diện nào của một giải đua xe khác xuất hiện. Không World Endurance Championship. Không Formula E. Không MotoGP. Không IndyCar. Sự vắng mặt cũng là dữ liệu. Nếu Formula 1 vẫn tự định nghĩa mình là một giải đua xe, thì đối thủ so sánh của nó phải là các giải đua xe khác. Nhưng trong cả tối hôm ấy, đối thủ so sánh được đặt cạnh nó là quần vợt, điện ảnh và chính phủ. Ban tổ chức không mời ai từ làng đua xe. Họ mời Jannik Sinner. Họ mời Brad Pitt. Họ mời Keanu Reeves. Tôi đã ngồi đủ nhiều trong các phòng họp báo ở Monza, ở Silverstone, ở Spa để biết rằng giới đua xe không nói chuyện theo cách này. Trong paddock, người ta nói về giảm áp lực khí động, về độ bền hộp số, về việc bộ lốp mềm chịu được bao nhiêu vòng trước khi xuống cấp. Ở New York, người ta nói về việc thể thao kết nối con người. Hai thứ tiếng khác nhau, và chỉ một trong hai được phát lên sân khấu. Địa điểm cũng là một dòng dữ liệu. Một giải thưởng trao ở New York, trong tuần lễ Liên Hợp Quốc, cho một nhà điều hành người Ý làm việc cho một tập đoàn truyền thông Mỹ, trong một môn thể thao có ba chặng đua tại Mỹ. Chuỗi ấy không cần diễn giải thêm. Nó tự nói rằng thị trường được nhắm tới không nằm ở châu Âu, nơi môn thể thao này đã bão hòa về khán giả truyền thống. Nó nằm ở nơi có tiền tài trợ, có hợp đồng truyền hình lớn, và có những khán giả chưa từng biết đến tên một khúc cua. “VÀI PHẦN TRĂM GIÂY” VÀ NGHỆ THUẬT ĐƠN GIẢN HÓA Trong diễn văn có một câu được truyền thông trích lại nhiều nhất: các đội làm việc hàng tháng, có khi hàng năm, chỉ để tìm ra vài phần trăm giây. Với khán giả phổ thông, câu này nghe rất hay. Với người làm nghề như tôi, nó sai ở chỗ đơn vị đo. Một gói nâng cấp khí động học mang về đường đua thường được đo bằng phần mười giây, trong những điều kiện lý tưởng, và thường phải mất hai đến ba chặng mới đọc được hết tác dụng thật của nó, sau khi trừ đi sai số giữa các vòng chạy và khác biệt về tải nhiên liệu. Phần trăm giây là đơn vị của những thứ nhỏ hơn nhiều: một chút tinh chỉnh ở mép trước cánh gió, một thay đổi nhỏ trong bản đồ phân phối năng lượng ở chế độ đua, một lần vào vùng giảm lực cản sạch hơn ở vòng chạy quyết định. Nói rằng các đội làm việc hàng năm để tìm vài phần trăm giây là một cách nói đẹp cho một khán phòng không có kỹ sư nào ngồi dưới. Điều đó không có nghĩa Domenicali nói dối. Nó có nghĩa ông đang nói với một đối tượng cụ thể, và đối tượng ấy không có nhu cầu về độ chính xác. Một bài diễn văn ở New York không phải một buổi họp kỹ thuật ở Brackley. Tôi không tin một bản báo cáo y tế trước khi hiểu áp lực đang đè lên chữ ký bác sĩ. Nguyên tắc ấy áp dụng cho cả một bài phát biểu: phải biết người viết đang muốn lòng ai. “THI ĐẤU MÀ KHÔNG ĐÁNH MẤT SỰ TÔN TRỌNG” — MỘT CÂU PHÒNG THỦ Trong bài nói có một đoạn về việc thể thao dạy con người cạnh tranh mà không đánh mất sự tôn trọng, về việc khác biệt bị biến thành chia rẽ. Tôi đã nghe câu này nhiều lần, ở nhiều môn, và tôi học được một điều về nó. Câu ấy hầu như không bao giờ xuất hiện ở thời điểm yên ổn. Nó xuất hiện khi môn thể thao đang bị soi. Khi trọng tài bị chất vấn. Khi các đội công khai tố nhau. Khi các quyết định trên đường đua gây tranh cãi kéo dài qua nhiều chặng và không có hồi kết rõ ràng. Ban tổ chức gọi nó ra như một tấm khiên mềm. Tôi không nói rằng tối hôm ấy Domenicali đang phòng thủ trước một cáo buộc cụ thể nào. Tôi nói rằng ngôn ngữ được chọn không phải ngôn ngữ của một môn thể thao đang tự tin khoe thành tích thể thao. Nó là ngôn ngữ của một môn thể thao đang xây dựng lá chắn giá trị. Và có một khoảng trống lớn trong bản hồ sơ ấy. Những chủ đề mà bất kỳ cổ động viên nào cũng đang nói — giá vé, lịch thi đấu dày, số chặng tăng liên tục, tranh chấp về trần chi phí, những quyết định xử phạt gây tranh cãi — không xuất hiện một lần nào. Một báo cáo y tế không nhắc đến phần chấn thương thì không phải báo cáo y tế. Nó là bản giới thiệu. LÀM THẾ NÀO ĐỂ CHUYỂN TỪ MỘT TAY ĐUA SANG CẢ MỘT CHÂU LỤC Có một chi tiết nhỏ mà tôi cho là quan trọng nhất trong toàn bộ sự kiện: cách ban tổ chức ghép hình ảnh. Đoạn phim chúc mừng gồm Brad Pitt — người đóng vai chính trong phim điện ảnh về Formula 1 — một tay vợt đương kim vô địch các giải Grand Slam, và một thành viên hoàng gia châu Âu. Người trao giải là Keanu Reeves, một diễn viên nổi tiếng có sở thích đua xe. Ba lớp nghĩa được xếp chồng lên nhau: giải trí đại chúng, thể thao đỉnh cao và danh dự truyền thống châu Âu. Sắp xếp như vậy không phải ngẫu nhiên. Trong ngành truyền thông, chúng tôi gọi đó là kỹ thuật gắn kết tường thuật. Bạn đặt sản phẩm của mình cạnh những thứ đã được công chúng yêu mến, và trong đầu người xem, hai thứ ấy từ từ nhập lại thành một nhóm. Sau vài năm, khán giả không còn nhớ vì sao họ bắt đầu xem đua xe. Họ chỉ nhớ rằng đua xe là chỗ của những người nổi tiếng. Hiệu ứng này có tên riêng trong ngành, và nó đã được đo bằng dữ liệu khán giả sau năm 2026. Điều đáng chú ý ở New York không phải là nó tồn tại, mà là nó đã trưởng thành tới mức có thể đứng trên một sân khấu gắn với Liên Hợp Quốc và được một tổ chức nghiên cứu chính sách công nhận. AI NHẬN VINH DANH, VÀ AI KHÔNG Có một sự phân biệt tôi muốn nói rõ, vì trong ngành này rất nhiều người viết về nó một cách lẫn lộn. FIA là cơ quan quản lý thể thao: họ viết luật kỹ thuật, luật thể thao, luật tài chính; họ bổ nhiệm trọng tài; họ xử phạt. FOM là đơn vị giữ bản quyền thương mại: họ đàm phán hợp đồng truyền hình, họ bán gói tài trợ, họ quyết định lịch và định dạng buổi thi đấu. Tấm vinh danh ở New York trao cho nửa thứ hai. Điều đó có nghĩa là môn thể thao này, tại thời điểm này, được thế giới bên ngoài ghi nhận chủ yếu qua bộ mặt thương mại chứ không phải qua bộ mặt thể thao. Trong trường hợp cụ thể này, điều đó không mang nghĩa xấu tuyệt đối. Nhưng nó nói lên điều gì đó về tỷ lệ. Khi một môn thể thao nhận được nhiều sự chú ý ở tầng định chế hơn ở tầng thi đấu, thì trọng tâm của tổ chức cũng đã dịch chuyển theo. Một vấn đề nữa về thời điểm. Các giải thưởng kiểu định chế thường đến muộn. Ban tổ chức chờ cho một xu hướng đủ chín, đủ an toàn để tôn vinh, rồi mới trao. Nói cách khác, tấm vinh danh này xác nhận một luận điểm đã hình thành từ trước, chứ không mở ra một hướng mới. Giá trị của nó không nằm ở chỗ tiên đoán, mà ở chỗ chuẩn hóa: sau tối hôm ấy, việc xếp Formula 1 ngang hàng một định chế toàn cầu trở thành cách nói được phép, hợp lệ, không cần chú thích. ĐIỂM MÙ: KHI GIẢI THƯỞNG TỰ XÁC NHẬN CHÍNH MÌNH Đây là chỗ tôi muốn dừng lại kỹ nhất, vì nó là kiểu lỗi tôi gặp nhiều nhất trong nghề. Một giải thưởng do một tổ chức trao cho một cá nhân là một phát ngôn của tổ chức đó. Khi ban tổ chức tuyên bố người được trao có tầm ảnh hưởng toàn cầu vì đã biến Formula 1 thành một lực lượng văn hóa toàn cầu, thì chính ban tổ chức vừa nêu ra nhận định, vừa trao tặng bằng chứng cho nhận định ấy. Tôi không nói điều đó là sai. Tôi nói nó không thể được dùng làm bằng chứng độc lập. Kiểm chứng luận điểm ấy cần những thứ không xuất hiện trong sự kiện: số liệu doanh thu phân theo thị trường, dữ liệu khán giả phân theo độ tuổi và vùng địa lý, số hợp đồng tài trợ mới ký, giá trị thương hiệu qua các mùa. Không có thứ nào trong đó được nêu ra tối hôm ấy. Sự kiện đưa ra một kết luận và để khán giả tự tìm phần chứng minh. Tôi gọi đó là một hồ sơ quá sạch sẽ. Một hồ sơ mà mọi kết luận đều đã được viết sẵn, và mọi dòng dữ liệu gây nhiễu đều đã bị lược bỏ. Một vấn đề thứ hai, và nó là vấn đề cấu trúc: uy tín mềm của Formula 1 hiện đang gắn chặt vào một người. Vinh danh Domenicali là vinh danh ông, và điều đó có nghĩa là khi ông rời ghế, phần lớn tư thế định chế ấy sẽ phải xây lại từ đầu. Một ban lãnh đạo khỏe mạnh không để danh tính tập thể của mình nằm trong một hồ sơ cá nhân. Điểm mù thứ ba mang tính hình ảnh. Một lễ vinh danh được tổ chức trong tuần lễ Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, bởi một tổ chức nghiên cứu chính sách, cho một nhà điều hành thể thao, mang theo một rủi ro nhận thức. Trong một số thị trường đang là mục tiêu mở rộng của giải, sự kết hợp giữa thể thao, chính trị và danh dự quốc tế sẽ bị đọc theo cách khác. Người ta có thể thấy một môn thể thao đang tìm kiếm tính chính danh ở nơi mà một phần cổ động viên của nó không nhìn thấy chính mình. Và khoảng trống lớn nhất: không một câu nào về người ngồi trên khán đài. MỘT KÝ ỨC NGHỀ NGHIỆP Năm 2026, khi tôi hai mươi sáu tuổi, tôi là phóng viên liên lạc bác sĩ đội của Hamburger SV tại Bundesliga. Trong một trận gặp RB Leipzig, tiền vệ Aaron Hunt đứt gân kheo ở phút 34. Ban huấn luyện yêu cầu anh đá tiếp. Tôi ghi lại số liệu giảm tốc của anh từ hệ thống định vị: từ 7,2 mét trên giây xuống 5,8 mét trên giây. Tôi đưa cảnh báo. Khi tôi tới cửa phòng thay đồ để gặp bác sĩ đội, một trợ lý huấn luyện viên quát vào mặt tôi rằng phụ nữ không hiểu chiến thuật, và bảo tôi ra ngoài. Tôi không tranh cãi. Tôi đứng chờ bác sĩ xác nhận. Từ hôm đó tôi viết khô hơn, chậm hơn, và chỉ dựa trên những con số có nguồn. Các đồng nghiệp nam phải đọc kỹ trước khi phản bác. Tôi kể lại chuyện ấy vì nó liên quan trực tiếp tới tối ở New York. Cùng một logic vận hành cả hai sự việc: một người ở ngoài vòng được cho là không có tư cách đánh giá, và một tấm huy chương trao ở một khán phòng cách xa đường đua được cho là có tư cách định nghĩa chính môn thể thao ấy. Khi cánh cửa phòng thay đồ đóng lại, tôi hiểu ra chiến thuật không nằm trên bảng vẽ. Và khi một lễ trao giải khép lại, tôi hiểu ra rằng những gì không được nói trên sân khấu mới là thứ đáng ghi lại. ĐIỀU ĐÁNG THEO DÕI TỪ ĐÂY Tấm vinh danh không làm thay đổi một giây đua nào. Nó không đổi một quy định kỹ thuật, không đổi một hợp đồng tay đua, không đổi một phân bổ trần chi phí. Nếu đọc nó như tin thể thao thuần túy, nó gần như trống rỗng. Nhưng đọc nó như một dấu vết thì lại khác. Nó cho thấy Formula 1 đã chọn sân chơi của mình: không phải các giải đua xe khác, mà là thị trường sự chú ý toàn cầu, nơi đối thủ là quần vợt, điện ảnh và chính trị. Đó là một lựa chọn chiến lược, có giá của nó, và cái giá ấy chưa được thanh toán. Điều tôi sẽ theo dõi trong vài mùa tới không phải là những lời phát biểu tiếp theo. Tôi sẽ theo dõi xem liệu những lời ấy có biến thành thứ đo được hay không: một danh mục nhà tài trợ rộng hơn ngoài các ngành công nghệ và tài chính, một dòng doanh thu mới từ bản quyền nội dung, một thế hệ khán giả trẻ hơn ở những thị trường chưa từng xem đua xe. Và tôi sẽ theo dõi xem khi vị trí lãnh đạo đổi người, tư thế định chế ấy còn đi theo môn thể thao hay không. Một danh tính được xây bằng huy chương thì phải kiểm tra lại mỗi lần người đeo nó rời đi. Ba năm đại dịch dạy tôi rằng khoảng trống giữa hai đội bóng luôn có thể thành cây cầu. Nhưng cây cầu ấy chỉ đứng vững nếu có người thật ở cả hai đầu. Ở New York tối hôm ấy, một đầu cầu rất đông. Đầu còn lại, tôi chưa nhìn thấy ai.