U23 Việt Nam gặp U23 Philippines: 27 cú sút, bốn cột dọc và khoảng trống mang tên số 9

Trận gặp U23 Kuwait kết thúc đã lâu, khán đài Aichi đã tắt đèn, tôi vẫn ngồi lại. Ở hàng ghế thứ ba tính từ đường biên, chỗ tôi ngồi suốt giải, tôi nghe rõ tiếng giày của một cầu thủ trẻ đang nhặt bóng về khung thành. Bốn lần trong một trận, bóng đập vào cột và xà. Bốn tiếng "cạch" khô khốc ở bốn góc khác nhau của khung gỗ, và tôi giật mình cả bốn lần, theo phản xạ nhiều hơn theo cảm xúc.

27 cú sút. Sáu lần trúng đích. Một bàn thắng. Tỷ số cuối cùng 1-1.

Tôi ngồi thêm hai mươi phút, không phải để viết. Tôi ngồi để nghe lại cái âm thanh ấy trong đầu, vì tôi tin một trận bóng nói với mình qua tai trước khi nói qua mắt. Tai tôi hôm ấy chỉ nghe được một điều: bóng đi rất nhiều, bóng về rất ít. Tôi viết chậm hơn một nhịp tim để không bỏ sót khoảnh khắc giày chạm cỏ.

13 giờ 30 hôm nay, U23 Việt Nam gặp U23 Philippines tại vòng bảng môn bóng đá nam Asiad 20 trên đất Nhật. Báo chí gọi đó là "nhiệm vụ phải thắng". Cái tên ấy đặt lệch một chút, và tôi muốn dành bài này để nói vì sao.

Tình thế: một điểm rơi, hai tầng sức ép

Một trận hòa trước U23 Kuwait, xét trên thế trận, đọc lên như hai điểm bị đánh rơi. Bóng nằm phần lớn thời gian bên phần sân đối phương, các pha phối hợp nhóm ở hành lang trong diễn ra đều đặn, số lần tiếp cận vòng cấm đủ nhiều để trận đấu lẽ ra phải được giải quyết trước khi tiếng còi mãn cuộc vang lên. Nhưng bảng đấu không tính thế trận. Nó chỉ tính điểm.

Nên trận hôm nay mang theo hai tầng sức ép chồng lên nhau. Tầng thứ nhất thuộc về bảng đấu: không thắng U23 Philippines, quyền tự quyết đi tiếp sẽ tuột khỏi tay thầy trò ông Đinh Hồng Vinh. Tầng thứ hai thuộc về trí nhớ tập thể: bốn cột dọc vẫn còn nằm trong đầu người xem, và mỗi pha bỏ lỡ mới sẽ cộng dồn vào một nỗi ngờ vực đang hình thành về khả năng dứt điểm của lứa cầu thủ này.

Về mặt lý thuyết, U23 Philippines bị đánh giá thấp hơn. Nền bóng đá của họ nghiêng về bóng rổ, lực lượng kế cận mỏng hơn, số trận cọ xát quốc tế ít hơn, và cách tổ chức đội trẻ chưa có chiều sâu như Việt Nam. Những lập luận ấy đúng. Chúng cũng không giúp ích gì cho tối nay, bởi vì chúng so sánh hai nền bóng đá, còn trận đấu lại so sánh hai tập thể trong vòng chín mươi phút. Một cuộc so sánh ở tầm hệ thống không tự động trở thành một cuộc so sánh ở tầm trận đấu.

Phần đang chạy tốt, và phần đang đứng yên

Kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở nhiều giải trẻ châu Á dạy cho tôi một cách đọc khá đơn giản: khi một đội sút 27 lần, vấn đề của họ chưa bao giờ nằm ở khâu tổ chức tấn công. Bạn không thể sút 27 lần nếu không kiểm soát bóng, không di chuyển không bóng, không tạo được khoảng trống ở hành lang trong. Khả năng đưa bóng tới một phần ba sân cuối cùng của U23 Việt Nam trận vừa rồi là đủ. Nó không tồi. Nó thậm chí là điểm sáng dễ bị bỏ qua khi người ta chỉ nhìn tỷ số.

Chỗ đứng yên nằm ở pha xử lý cuối. Sáu cú sút trúng đích trên 27 lần dứt điểm, tương đương khoảng 22 phần trăm. Một bàn thắng trên 27 cú sút, tương đương khoảng 3,7 phần trăm mỗi lần dứt điểm. Với một đội kiểm soát thế trận, đó là tỷ lệ khiến mọi thứ khác trở nên vô nghĩa. Bốn lần trúng khung gỗ nói thêm một điều tinh tế hơn: các cơ hội ấy có thể đang được tạo ra ở những góc khó, từ những pha căng ngang và đập nhả bị bóp hẹp, chứ không phải từ vùng trung lộ có giá trị cao — nơi một tiền đạo cắm thật sự đứng chờ để chạm bóng một lần và kết thúc.

Vấn đề nằm ở con người, không nằm ở bài tập

Đây là chỗ phân tích gốc đáng được ghi nhận hơn cả. Trong bốn tiền đạo được triệu tập, chỉ một người — Nguyễn Ngọc Mỹ — là mẫu số 9 thật sự. Ba người còn lại, Thanh Nhàn, Quốc Việt và Nguyễn Lê Phát, ở cấp câu lạc bộ chơi như những tiền đạo lùi sâu hoặc tiền đạo thứ hai. Họ quen lùi về nhận bóng, quen xoay người và phối hợp, quen đóng góp vào khâu kiến tạo. Họ không quen gánh trách nhiệm ghi bàn. Ở V.League, trách nhiệm ấy thường được giao cho người khác.

Đây là một cấu trúc nhân sự, không phải một tai nạn trên sân tập. Một đội bóng có bốn cầu thủ tấn công mà trong đó ba người chưa từng sống bằng nghề săn bàn sẽ không tự nhiên sản sinh ra phản xạ săn bàn khi mặc áo đội tuyển. Phản xạ ấy phải được xây bằng hàng trăm trận đấu thật, ở nơi mà việc không ghi bàn đồng nghĩa với việc mất suất đá chính vào tuần sau.

Gốc rễ nằm ngoài tầm tay của huấn luyện viên

Và gốc rễ đó nằm ở thị trường lao động của bóng đá trong nước. Các câu lạc bộ V.League có thói quen nhập khẩu tiền đạo ngoại đã thành hình, đã có thành tích, và đã sẵn sàng ghi 10 đến 15 bàn một mùa. Chi phí thấp hơn so với việc kiên nhẫn xây một trung phong nội, rủi ro cũng thấp hơn. Đây là một phép thay thế kinh tế cổ điển, giữa mua và tự trồng: mua nhanh hơn, mua chắc hơn, còn trồng thì phải chờ.

Cái giá phải trả không nằm trên bảng cân đối của bất kỳ câu lạc bộ nào. Nó được đẩy ra ngoài, dồn hết lên hệ thống đào tạo trẻ quốc gia, và cuối cùng lộ diện ở một sân bóng Nhật Bản vào một buổi chiều mùa thu, khi đội tuyển U23 cần một người đứng ở giữa vòng cấm và không có ai đủ quen việc.

Nhìn sang Tây Ban Nha, nơi tôi sống, câu chuyện có phần tương phản. Các học viện lớn ở đó vẫn sản sinh ra những tiền đạo nội, bởi vì họ có giải đấu dự bị và các giải trẻ mà ở đó một cầu thủ 19 tuổi được đá số 9 ba mươi trận một mùa trước khi được đôn lên đội một. Valencia mà tôi vẫn theo ở Mestalla cũng có lúc sống nhờ những người ghi bàn mua từ ngoài, nhưng tầng lớp dự bị của họ vẫn đủ dày để giữ cho mạch đào tạo không đứt. Việt Nam có tầng đào tạo tốt, có kỹ thuật cá nhân tốt, nhưng thiếu hẳn cái khoảng thời gian thi đấu đỉnh cao dành cho vị trí trung phong.

Điểm phụ thuộc duy nhất

Kết quả của toàn bộ câu chuyện trên là một đội bóng có một trung phong thật, và phụ thuộc vào đúng người đó. Nếu Ngọc Mỹ bị kèm chặt, bị đẩy ra khỏi vòng cấm, hoặc gặp vấn đề thể lực, U23 Việt Nam không còn phương án số 9 nào khác trong tay. Đây là dạng mong manh nguy hiểm nhất trong bóng đá: đội bóng chơi tốt ở mọi khâu trừ khâu quyết định, và ở khâu quyết định chỉ có một người.

Tôi không chia phe, tôi chỉ ghi lại cách bia rơi và lời chửi thề của một thế hệ. Trong trường hợp này, tôi cũng chỉ ghi lại một phân bổ nguồn lực. Cầu thủ trẻ Việt Nam được đào tạo tốt về mặt kỹ thuật, nhưng thị trường bóng đá trong nước không dành cho họ số phút thi đấu ở đúng vị trí ghi bàn. Vậy thì đừng ngạc nhiên khi họ trở thành những người kiến tạo giỏi và những người kết thúc chưa tốt.

Kế hoạch cho Philippines có đúng chỗ không

Hướng tiếp cận được đề xuất cho trận hôm nay là dùng những pha đi bóng tốc độ cá nhân và phối hợp nhóm ở khoảng hẹp, khai thác nhược điểm xoay trở chậm của Philippines trong phạm vi hẹp. Định hướng này hợp lý. Nó phù hợp với cấu trúc nhân sự hiện có, phù hợp với thói quen chơi của những tiền đạo lùi sâu, và phù hợp với điểm yếu thật của đối thủ.

Nhưng đây là chỗ tôi muốn chậm lại một nhịp. Phá một khối phòng ngự bằng phối hợp nhóm tạo ra thêm cơ hội. Việc đó không tự động nâng tỷ lệ chuyển hóa. Bạn có thể sút 40 lần thay vì 27 lần và vẫn chỉ ghi một bàn. Và tệ hơn: nếu Philippines chọn chơi lùi sâu, dày đặc, bịt trung lộ, thì số cơ hội sạch sẽ giảm xuống, còn yêu cầu về pha chạm bóng đầu tiên lại tăng lên. Đội bóng nào yếu ở pha chạm bóng đầu tiên trong vòng cấm sẽ chịu tổn thất nhiều nhất trước một khối phòng ngự thấp.

Chỗ mà người ngoài sân hay hiểu sai

Phản ứng dễ đoán và cũng dễ hiểu nhất sau trận Kuwait là thế này: vấn đề chỉ là dứt điểm, vậy hãy tăng cường tập dứt điểm. Huấn luyện viên Đinh Hồng Vinh đã nói đúng theo hướng đó khi nhắc đến việc tăng khối lượng bài tập hoàn thiện. Đó là cách xử lý ở đúng tông, tập trung vào kỹ thuật và sự tự tin, không đổ lỗi cho cầu thủ. Nhưng một ràng buộc có gốc rễ ở cấp câu lạc bộ và cấp thị trường thì không thể giải quyết trong một chu kỳ giải đấu, dù người thầy có tận tâm tới đâu.

Đây là nghịch lý mà tôi quan sát thấy khá rõ trong bóng đá Đông Nam Á: các chuyên gia thường gọi đây là vấn đề của riêng Việt Nam, trong khi nó là hiện tượng khu vực. Thái Lan, Indonesia, Malaysia đều có chung một điểm mù — số 9 nội bị tiền đạo nhập khẩu chèn chỗ ở giải quốc nội, và đội tuyển trẻ của họ cũng chật vật y như vậy. Việt Nam đang gặp một vấn đề hệ thống của cả một vùng bóng đá, được trình bày như một cơn đau riêng.

Còn một điều nữa mà các phân tích lạc quan hay bỏ qua. Niềm tin vào chiến thắng hôm nay đang được đặt lên nền móng là sự yếu hơn của đối thủ, không phải lên nền móng là sự ổn định của chính mình. Nền móng đó mỏng. Nó đúng ở tầng so sánh giữa hai nền bóng đá, và nó im lặng ở tầng so sánh giữa hai hàng công.

Người hâm mộ rất dễ quay sang các tiền đạo sau một trận hòa như thế. Ba cầu thủ trẻ có thể phải nhận những nhãn dán khó chịu chỉ sau một buổi chiều, trong khi nguyên nhân thật nằm ở một cơ chế phân bổ phút thi đấu mà không ai trong số họ kiểm soát được. Sức ép dư luận luôn nhắm vào triệu chứng, ít khi nhắm vào cấu trúc. Và trong bóng đá trẻ, sự tự tin bị bào mòn nhanh hơn cả kỹ thuật.

Có một chi tiết chiến thuật nhỏ mà tôi cho là quan trọng hơn cả thế trận. Một bàn thắng sớm, dù xấu, dù nhờ may mắn, dù từ một quả phạt góc lộn xộn, có giá trị hơn hai mươi phút kiểm soát bóng. Bàn thắng sớm buộc đối thủ phải mở ra. Đối thủ mở ra thì khoảng trống xuất hiện, và khi khoảng trống xuất hiện thì bài toán dứt điểm trở nên dễ hơn rất nhiều. Nếu U23 Việt Nam cứ ép sân mà chưa có bàn, cái khối phòng ngự kia sẽ ngày càng dày lên, và nỗi sốt ruột sẽ ngày càng hiện rõ trong từng pha chạm bóng.

Điều tôi sẽ nhìn tối nay

Tôi sẽ không nhìn bảng tỷ số trước. Tôi sẽ nhìn vào cách tiền đạo đón đường bóng bổng ở giữa vòng cấm, cách họ mở thân người trước khi bóng tới, cách họ quyết định trong nửa giây khi bóng nằm trong vùng cấm. Những chi tiết đó kể câu chuyện thật về đẳng cấp của một hàng công, không phải số bàn thắng cuối trận.

Một mét rưỡi cách sân cỏ, nhưng đủ để thấy hơi thở của trận đấu. Và đôi khi hơi thở ấy nói trước tỷ số vài phút.

Câu hỏi tôi để lại cho cộng đồng: nếu tối nay hàng công trẻ lại bỏ lỡ nhiều hơn ghi bàn, chúng ta sẽ mổ xẻ các cầu thủ hay mổ xẻ cái cơ chế đã tạo ra họ?